serwis internetowy dla turystów

Johann Ehrenhold Ullmann – dyrektor Głównej Dyrekcji Górniczej i Akademii Górniczej w Kielcach 1816-1827

Poprawiony: wtorek, 15 maja 2012 19:54 Wpisany przez Robert Kulak sobota, 21 lutego 2009 00:00

We wszystkich staszicowskich staraniach o powstanie uczelni kieleckiej nazywano ją „szkołą”, „najwyższą szkołą górniczą”, „szkołą górniczo-praktyczną”. W urzędowych spisach stosowano nazwę „szkoła akademiczno-górnicza” przypuszczalnie pod wpływem i w nawiązaniu do rosyjskiego tekstu akty powołania Dyrekcji Górniczej i Szkoły. W innych źródłach możemy spotkać inne nazwy: Najwyższa Szkoła Górnicza, Szkoła Górnicza, Akademia Górnicza, Akademia Techniczno-Górnicza. Opracowania dotyczące omawianego tematu utrwaliły nazwę Szkoła Akademiczno-Górnicza, natomiast w czasie istnienia uczelni używano nazwę Akademia Górnicza np. Metryki chrztu dzieci Jerzego Bogumiła Puscha, protokoły przesłuchań Bractwa Bursów i Szpaków. Zgadzam się w tym miejscu z prof. Kleczkowskim – b. Rektorem AGH i badaczem okresu staszicowskiego, że najbardziej poprawną nazwą naszej uczelni jest Akademia Górnicza i zgodną z duchem języka polskiego.

Omawiany okres należy do jednego z najbardziej chlubnuch w dziejach naszego miasta, a główną postacią był Ullmann – jeden z najbardziej zasłużonych działaczy gospodarczych w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku – mimo, że był Niemcem większość swojego życia spędził w Polsce i tu został pochowany.

Ullmann urodził się w Geyer (Góry Kruszcowe) w 1779 r.. Absolwent słynnej Akademii Górniczej we Freibergu – był uczniem światowej sławy mineraloga Abrahama Wernera i chemika W.A. Lampadiusa. W Saksonii był radcą górniczym. Po przybyciu do Księstwa Warszawskiego w 1810 r. z ramienia Komisji do Organizacji Min dokonuje opisu m. in. suchedniowskich i samsonowskich fabryk i kopalń. Komisarzami do organizacji górnictwa byli wówczas Ludwik Hauke i Hoerder (radca górniczy saski). Po przyłączeniu (do Księstwa Warszawskiego) ziem z zaboru austriackiego, pozostali urzędnicy wieliccy utworzyli z Ullmannem na czele Tymczasową Dyrekcję Krakowską – 15 stycznia 1814 r. otrzymuje nominację na dyrektora górniczego Departamentu Krakowskiego. Obejmuje także dozór kopalń w księstwie siewierskim. 16 lutego 1816 r. (rok 1816 to nowa epoka w dziejach polskich – epoka Królestwa konstytucyjnego) na posiedzeniu Radu Stanu zapadła decyzja o utworzeniu jednej Dyrekcji Górniczej, a 20 lutego 1816 r. postanowieniem Namistnika Królewskiego J. Zajączka „chcąc nadać wzrost krajowemu górnictwu i przyprowadzić rozliczne w Królestwie Polskim kopalnie kruszców rzeczy kopalnych do takliego stanu, aby przez rozszerzenie dawnych, odkrycie nowych oraz przez doskonalsze sposoby ich wydobywania i wyrachowania stawały się coraz pożyteczniejszymi dla kraju i obudzały przemusł osób prywatnych do szukania korzyści stanowimy Główna Dyrekcję Górniczą dla bliższego zawiadywania i zatrudniania się na miejscu wszystkimi głównymi przedmiotami” z siedzibą w Kielcach, jako miejscu środkowym istniejących wówczas zakładów górniczych. Na pomieszczenia Dyrekcji Górniczej i tworzonej przy niej Akademii Górniczej wyznaczono początkowo klasztor św. Leonarda, częściowo spalony i spustoszony – zmieniono jednak tę decyzję – przeznaczając na siedzibę obu tych instytucjio Pałac Biskupi (6.09.1816 r.). Pałac miał również mieścić mieszkania dla dyrektora i innych urzędników i wykładowców. Nie obyło się bez trudności w uzyskaniu lokali. Wynikały one ze stanowiska Komisji Rządowej Spraw  Wewnętrznych do pozostawienia Biskupowi Kieleckiemu Wojciechowi Górskiemu tych pokoi, które zajmował za rządu austriackiego, jak również z faktu, że mieściły się tam różne instytucje kościelne, akta hipoteczne, kancelaria notarialna a nawet więzienie (trwało to do roku 1818).

Dyrektorem generalnym górnictwa krajowego został Jan Ullmann – urzeduje początkowo w Warszawie, ale od grudnia jest już w Kielcach. „Majątek” początkowy Dyrekcji: 9 kopalń rud zelaza, 3 piece, 15 fryszerek (prawie wszystkie w złym stanie), 2 cajniarnie (do wyrabiania żelaza fryzowanego), 3 kuźnice, 50 warsztatów kowali ręcznych, 2 kopalnie rud miedzianych i 2 kopalnie węgla kamiennego. Obowiązki Dyrekcji Górniczej to dozór nad kruszcami, robotami, budowlami, składami i funduszami górniczymi, usuwanie przeszkód, ułatwianie środków, doskonalenie ich, pomnażanie pozytków, baczenie, by nie upadło rolnictwo w okolicy, by wydobywane kruszce przerabiane były na sprzęty, narzędzia i rozmaite rzeczy najpowszechiej w kraju do użytku potrzebne. Na fundusz górniczy składały się dochody z dóbr: Kielce, Iłża, Bodzentyn, Suchedniów, Samsonów, Sławków, Bobrowniki, Sulików – później także pod zarząd Dyrekcji włączono leśnictwa z tych dóbr. Dyrekcja stanowiła nad nimi nadzór – podlegała bezpośrednio Dyrekcji Pzemysłu i Kunsztów (czyli Staszicowi) – w dobrach tych dochody się nie zmniejszyły jak w innych dobrach narodowych lecz przeciwnie zwiększyły. Ullmann w dużej mierze przygotowuje prawo górnicze, podkreslał wielokrotnie rabunkową gospodarkę prywatnych właścicieli kopalń, szkodliwą dla nich samych i dla skarbu publicznego. Wnosi by do czasu uchwalenia prawa wydano przepisy regulujące urządzenie górnictwa. Staszic bronił projektu Dyrekcji – nie zostało jednak uchwalone – utrzymana została zasada akcesji – prawo własności do wnętrza – właściciel ziemi nie miał obowiązku starać się o pozwolenie. W Białogonie, który w 1816 r. był „nikczemnym bagnistym siedliskiem kilku biednych włościan przy starym zdezelowanym młynie” w 1824 r. jest kwitnącą, pięknie zabudowaną osadą fabryczną z 27 domami mieszkalnymi.

Oprócz poprawiania i doskonalenia dawnych kopalń i hut czyniono nowe odkrycia, stawiano nowe huty, zabudowania, drogi, mieszkania oraz prowadzono akcję doświadczalną celem odkrycia nowych „gór, rud i innych rzeczy kopalnych” - poszukiwania rud żelaznych, ołowianuch, miedzianych, galmanu, węgla kamiennego pod Kunowem, soli (Płońsk, Owczary, Szczerbaków, pos Solcem) – pod nadzorem Ullmanna. Wisna 1818 r. zakłady podległe Dyrekcji wizytował Namiestnik. Nie ukrywał swego entuzjazmu: „wsie w tej okolicy wzrastają ponad oczekiwania”. Po powrocie wystąpił o odznaczenia dla najbardziej zasłużonych. Ullmann otrzymuje Order św. Stanisława II klasy. W roku akademickim 1825/1825 wykłada prawo górnicze. Studenci Akademii wzorem Freibergu prowadzili bardzo szczegółowy dzienniczek zajęć. Dzienniczki te przeglądał raz w tygodniu (w sobotę) sam Ullmann i wraz z uwagami zwracał w niedzielę o 10 rano. Ullmann przwdopodobnie jest autorem „Przepisów dla uczniów Szkoły Akademiczno-Górniczej” z 1824 r. (dokument podpisali wraz z nim profesorowie Tomaszewski, Pusch i Lempe) – możliwe, że był to skutek wcześniejszego śledztwa w sprawie Bractwa Burszów i Szpaków kieleckich. Śledztwo ukończono 29.03.1823 r. i nikt z członków nie został ukarany ale zabronione zostały zebrania i działalność Bractwa.

W 1824 r. stan „majątku” Dyrekcji przedstawia się następująco: 37 koplń rud żelaza, 9 pieców, 6 giserni, 32 fryszerki, 3 cajniarnie, 2 szlifiernie, 2 blachownie i 116 kowali ręcznych. Żelazo wg raportu Staszica, w dawnych fabrykach złe, prawie niezdatne do użytku, zostało tak wydoskonalone, że przewyższało żelazo angielskie i rosyjskie.
W marcu 1824 r. Staszic złożył prośbę o dymisję ze stanowiska dyrektora górnictwa motywując słabym zdrowiem – powoduje to zasadniczą zmianę. Zapoczątkowane zostały reformy w organizacji górnictwa, które przechodzi pod kierownictwo Lubeckiego Ministra Przychodów i Skarbu oraz krytykę dotychczasowej pracy Staszica i Dyrekcji. „Lubecki zagarnął górnictwo dla nasycenia żądzy władzy i zemsty nad Staszicem” zanotował Koźmian w pamiętnikach. Ullmann opracowuje plan wznowienia wydobycia rud z kopalni olkuskich. Zatwierdzono go do realizacji w 1829 r. lecz wypadki 1830 r. przerwały tę pracę. Postanowieniem Rady Administracyjnej z 9 czerwca 1826 r. Dyrekcja Górnicza wraz ze Szkołą przeniesiona zostaje w ciągu 1827 r. do Warszawy. Latem 1827 przewieziono wszystkie zbiory Akademii (683 tomy, 1500 okazów mineralogicznych, 100 narzędzi i przyrządów) do Warszawy ale faktycznie przestaje istnieć. W miejsce Dyrekcji powstał Wydział Górnictwa Krajowego przy Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu.

W 1827 r. Ullmann zgłosił do Komisji Skarbu prośbę o dymisję z powodu słabości zdrowia (faktycznie na tle nieporozumień i scysji z ministrem Lubeckim jaka zaszła na gruncie wyjazdu Ullmana do Rosji (obecna Litwa) w celu poszukiwania soli). Rada prośbę przyjęła. Ullmann zwrócił się z prośbą o wypłacanie mu pensji emerytalnej – mimo negatywnej opinii Lubeckiego przyznano mu pensję 5000 złotych rocznie gdyż „zasłużył sobie na zadowolenie rzadu”. Zostaje w Kielcach odkupiwszy od rodziny Tarłów kopalnię galeny w Jaworzni, dzioerżawionej przez chęcińskiego przemysłowca Zająca (pochodzenia żydowskiego). Kopalnię zamknięto w 1830 r. U schylu życia wyraził życzenie by po śmierci pochować go na górze Moczydło w kaplicy, którą jeszcze za swojego życia wybudował. Wolę Ullmana uszanowano, jednak w następnych latach nikt się kaplicą nie interesował. Odarto ją z blach, przegniły gonty, zawalił się strop. Miejscowa ludność rozebrała mury kaplicy na kamień budowlany, uznając, że w krypcie leżał protestant a miejsce to „nie buło poświęcone”. W 1920 r. rabusie sprofanowali miejsce pochówku – ponoć by ukraść złoty zegarek z którym był pochowany. Żona Barbara z Giżyckich zmarła w Kielcach 16 kwietnia 1860 r.

W 2004 r. Koło Przewodników Świętokrzyskich „Bartek” pod przewodnictwem Mieczysława Olecha, obchodząc swoje 10-lecie ufundowało kamień z tablicą przypominającą osobę Ullmana. Kamień ten początkowo miał stanąć w pobliżu miejsca, gdzie stała kaplica grobowa. W uzgodnieniu z Dyrektorką Szkoły Podstawowej zmieniliśmy pierwotny zamysł i ostatecznie stanął na dziedzińcu Szkoły. W Jaworzni zachował się jeszcze ołowiany krzyż z kaplicy, który odrestaurowano. W 2011 mijać będzie 180 rocznica śmierci Jana Ullmana a w 2016 dwusetna rocznica powstania Akademii Górniczej. Na pierwszą rocznicę apeluję o przeprowadzenie badań archeologicznych w miejscu pochówku i odbudowę kaplicy, natomiast druga rocznica niech będzie okazją do opracowania monografii Dyrekcji i Szkoły.

(tekst odczytu wygłoszonego w 2008 r.)