serwis internetowy dla turystów

Zborówek - kościół św. Idziego i św. Mikołaja

Poprawiony: poniedziałek, 13 grudnia 2010 13:23 Wpisany przez Karol Wójcik środa, 05 sierpnia 2009 00:00

Zborówek (Żborówek, Zborów, Banszowa, Beszowa Biskupia) to wieś położona w powiecie buskim, w gminie Pacanów. Geograficznie miejscowość znajduje się na Nizinie Wiślanej oraz na wypiętrzeniu pińczowsko-wójczańskim. Dojechać tu można skręcając z drogi nr 79 w miejscowości Książnice.

Jan Długosz w „Rocznikach” podaje, że pierwszy kościół w Zborówku został konsekrowany przez biskupa krakowskiego Lamberta III w roku 1085. Świątynia – według podania – miała zostać wzniesiona przez króla Władysława Hermana lub któregoś z jego rycerzy, jako wotum dziękczynne za narodzenie królewskiego syna – Bolesława (zwanego później Krzywoustym). Kościół miał wezwanie św. Idziego, który to przyczynił się do narodzin długo oczekiwanego potomka. Drugim patronem kościoła był św. Mikołaj – patron kupców (Zborówek leżał przy bardzo ważnym szlaku Kraków – Sandomierz).

Kościół, który możemy podziwiać obecnie w Zborówku, składa się z dwóch części. Najcenniejsze jest drewniane prezbiterium, dawniej był to samodzielny budynek – modrzewiowy kościół wzniesiony, jak informuje napis na belce tęczowej, w 1459 r. Jest to najstarsza świątynia w Polsce, której data wzniesienia jest pewna. Przypuszczalnym fundatorem był Grzegorz ze Strzyżowa. Drewniana część kościoła w Zborówku stoi na kamiennej podmurówce, ma konstrukcję zrębową i składa się z nawy, trójbocznie zamkniętego prezbiterium i zakrystii od strony północnej. Część tę nakrywa dwuspadowy dach typu małopolskiego pokryty gontem, który nad prezbiterium przechodzi w trójpołaciowy. Na szczycie prezbiterium znajduje się sześcioboczna barokowa wieżyczka na sygnaturkę z baniastą kopułką. Elewacje pokrywają szalunki z desek ustawionych pionowo z „listwowaniem”. Ściany wieńczy gzyms podokapowy – również z desek. Na przestrzeni wieków prowadzone były liczne remonty, ale obecny stan nie odbiega od pierwotnego, z wyjątkiem ściany zachodniej i krucht, usuniętych przy dobudowie nowego kościoła. Badania dendrochronologiczne więźby wskazują, iż jest ona pierwotna i powstała w tym samym czasie co zrąb kościoła. Sposób obróbki drewna oraz precyzja wykonania połączeń elementów świadczą o bardzo wysokim kunszcie gotyckich mistrzów ciesielskich.

Na początku XX wieku drewniana świątynia była za mała dla potrzeb parafii i postanowiono wznieść nowy kościół przy pomocy księstwa Macieja i Róży Radziwiłłów, którzy obiecali przeznaczyć na ten cel 5000 rubli. Fundacja Radziwiłłów i składki parafian nie wystarczyły i dla oszczędności pozostawiono drewniany kościół jako prezbiterium, do którego dobudowano ceglaną nawę w stylu neoromański według projektu Stanisława Szpakowskiego. Roboty murarskie powierzono majstrowi Głowackiemu z Oleśnicy. Budowa trwała w latach 1906 – 1908. Nawa drewnianej świątyni nakryta jest stropem z zaskrzynieniami, zaś prezbiterium nakrywa pozorne sklepienie kolebkowe. Wnętrze pokrywają polichromie.

Ołtarz główny to drewniany tryptyk z późnogotycką rzeźbą św. Mikołaja z ok. 1500 r. w centralnej niszy. Figura wyszła spod dłuta mistrza Wita Stwosza lub jednego z jego uczniów. Na awersach skrzydeł znajdują się malowidła przedstawiające świętych Stanisława i Wojciecha; na rewersach umieszczono malowidła Archanioła Gabriela i Najświętszej Maryi Panny. Pod skrzydłami znajdują się późnobarokowe relikwiarze z początku XVIII w. Pomiędzy prezbiterium a nawą drewnianej świątyni znajduje się ostrołukowy otwór tęczowy z drewnianą belką tęczową z motywem w kształcie sznura i napisem fundacyjnym: „ANNO DOMI. 1400 5 9 (1459) HAEC ECCLESIA EDIFICA-TA EST IN SBOROW PROTUNC RESIDENTE PETRO", tzn.: „Roku Pańskiego 1459 ten kościół został zbudowany w Zborowie, kiedy proboszczem był Piotr”. Na belce znajduje się gotycki krucyfiks prawdopodobnie z drugiej połowy XV wieku oraz późnogotyckie rzeźby Matki Bożej i św. Jana z początku XVI wieku. W drewnianej nawie po lewej stronie stoi ołtarz - późnogotycki malowany tryptyk z pierwszej połowy XVI wieku. W części centralnej przedstawia św. Mikołaja, przed którym klęczy postać z herbem Kościesza. Postać ta jest uosabiana z przypuszczalnym fundatorem świątyni - Grzegorzem ze Strzyżowa. Na awersach skrzydeł znajdują się malowidła przedstawiające świętych Grzegorza i Stanisława; na rewersach umieszczono malowidła Najświętszej Maryi Panny i Archanioła Gabriela. Na granicy starej i nowej części kościoła znajdują się 2 ołtarze boczne: z XVI-wiecznym krucyfiksem po lewej oraz obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem, prawdopodobnie z XVII wieku, po prawej. Autorstwo krucyfiksu z lewego ołtarza, podobnie jak rzeźby św. Mikołaja z ołtarza głównego, przypisuje się Witowi Stwoszowi lub jednemu z jego uczniów.

Obok kościoła stoi drewniana dzwonnica z XIX wieku. Zbudowana jest na planie kwadratu, ze ścianami lekko nachylonymi do środka. Dach namiotowy pokryty gontem, na którego szczycie znajduje się metalowy krzyż. W górnych częściach ścian znajdują się tzw. „otwory dzwonowe” - na południowej, rzadko spotykany w dzwonnicach, otwór w kształcie serca. W środku wiszą 3 dzwony. Całości kompleksu kościelnego na wzgórzu w Zborówku dopełnia grodzony cmentarz – dawniej 2 cmentarze, połączone w jeden pod koniec XIX wieku.

Opracowano na podstawie:

• R. Mirowski, Drewniane kościoły i dzwonnice ziemi świętokrzyskiej, Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego
• Wikipedia
• Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków
• Tygodnik Katolicki Niedziela
• Urzad Gminy Pacanów
• Urząd Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego
• Zabytki architektury sakralnej